Przez 63 dni ponad miastem

„Prudential”, najwyższy budynek Warszawy, został zdobyty 1 sierpnia jeszcze przed godziną „W” i do końca pozostał na skrawku miasta utrzymywanym przez powstańców. Na równi z „Pastą” może być symbolem powstania, a zdjęcie Sylwestra Brauna zrobione w kluczowym momencie – kadrem-ikoną.

Fot. za Poczta Polska

Kadr-ikona na znaczku. (Fot. za Poczta Polska)

Batalion „Kiliński”* ma zdobyć ten budynek oraz pocztę główną pierwszego dnia powstania. Po godzinie 16-ej patrol niemieckich żandarmów próbuje zatrzymać jedną z grup zbierającego się przed godziną „W” oddziału. Wywiązuje się strzelanina. Doświadczony oficer – Henryk Roycewicz natychmiast nakazuje główny atak. Solidnie umocnieni pod pocztą Niemcy skutecznie się bronią. Na dłuższą chwilę ucisza ich pocisk ze zrzutowego „Piata”. Wtedy powstańcy wdzierają się do „Prudentialu”. Nad najwyższym budynkiem stolicy powiewa polska flaga. Warszawa staje do walki.

Braun – fotograf Armii Krajowej o pseudonimie – „Kris” często obserwował i fotografował walczące miasto z wyższych pięter budynków. W miarę możliwości wyruszał na miejsce wydarzeń. 28 sierpnia ze swojego punktu obserwacyjnego na ul. Kopernika, uwiecznił uderzenie pocisku najpotężniejszego działa, jakim hitlerowcy ostrzeliwali powstańczą Warszawę. Wieżowiec z kilkakrotnie wieszaną flagą narodową był ulubionym celem Niemców.

„Kris” nie był zawodowym fotografem, ale miał naturalny dar komponowania kadru i reporterskie szczęście. Swoją „Leiką” pracował, fotografując seriami i traktował wydarzenia fotoreportażowo. Taka jest właśnie seria zdjęć „Prudentialu”.

***

Ze stanowiska na Nowym Świecie Braun widział także pożar swojego domu i ciemni na Powiślu. Postanowił staranniej zabezpieczyć dokumentację z powstania – być może nie podzieli ona losu zdjęć okupacyjnych. Przed pójściem do niewoli ukrywa zdjęcia. Po ucieczce z transportu i powrocie do Warszawy na początku 1945 r. fotografowi udaje się odnaleźć skrytkę z materiałami. Połowa z 3000 powstańczych zdjęć zachowała się. Znajdują się w Muzeum Historycznym m. st. Warszawy.

_________

Sylwester Braun „Kris”

(1909-1996) warszawiak, absolwent geodezji Politechniki Warszawskiej, fotograf amator, dokumentalista powstania. We wrześniu 1939 jako inżynier biura planowania zaczął fotografować oblężenie miasta. Podczas okupacji prowadził tajną ciemnię na ul. Kopernika i dokumentował życie mieszkańców pod okupacją, ich próby oporu oraz niemiecki terror. Pracownia i dokumentacja fotograficzna spłonęła we wrześniu 1944 r.

Po wybuchu powstania w pracował w grupie fotoreporterów, Polowych Sprawozdawców Wojskowy AK. Wywieziony do Niemiec, uciekł z niewoli. Wrócił do Warszawy w 1945. Zdecydował się na emigrację do Szwecji, a w 1964 do Stanów Zjednoczonych. Kilkakrotnie odwiedzał Polskę. W 1981 r. przekazując 1500 ocalałych zdjęć Muzeum Historycznemu m. st. Warszawy. Zmarł w Warszawie.

_______

*Batalion „Kiliński” wsławił się także zdobyciem budynku Pasty

Miasto ruin i miasto życia

Od 1 sierpnia w Muzeum Powstania Warszawskiego można obejrzeć animowaną rekonstrukcję zniszczonego miasta. Przypomnienie,  że wizja totalnego unicestwienia miasta została urzeczywistniona.
Fotografia dokumentalna daje nam tylko oderwane fragmenty. Oto próba ułożenie całości z rozproszonych kadrów.

Miasto ruin

Miasto życia

„Warszawski dzień – 1946-1966” – kolejna galeria historyczna na Polityka.pl. Opowieść o życiu warszawiaków ze zdjęciami: Żdżarskiego,  Siemaszki i Tadeusza Rolke.

Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta (za Polityka.pl)

Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta (za Polityka.pl)

Zdjęcia ze ślubu

Koledzy mówili do niego „Brok”. Wcześniej prowadził zakład fotograficzny, więc fotografowanie ślubu było rzeczą najoczywistszą pod słońcem.

Tylko, że ten ślub odbywał się 13 sierpnia 1944 roku, w samym środku powstańczej Warszawy. A akowskie pseudonimy mięli także: ksiądz, państwo młodzi i większość uczestników uroczystości.

fot. Eugeniusz Lokajski, Muzeum Powstania Warszawskiego

fot. Eugeniusz Lokajski, zbiory Muzeum Powstania Warszawskiego

Od pierwszych dni sierpnia „Brok” był oficerem łącznikowym sztabu okręgu AK i miał uprawnieniem do noszenia i używaniu aparatu fotograficznego. Kilkaset zdjęć ukazujących życie mieszkańców i żołnierzy Śródmieścia to jeden z najważniejszych dokumentów Powstania.

Utrwalił – na pojedynczych kadrach, sekwencjach, czasem jako minireportaże – kolejne etapy zmagań, małe zwycięstwa. Zmieniająca się sceneria. Coraz mniej chwil wytchnienia. Coraz więcej ofiar. I nastroje. Od pierwszych dni, pełnych radości i dostatku, po zmęczenie. Bezradność cywili. Często niechęć i żal.
A ten ślub – to było już w drugim tygodniu powstania – to już nie były dni euforii.

fot. Eugeniusz Lokajski
Strony albumu: „Brok” Eugeniusz Lokajski 1908-1944 Fotoreporter.

Tramwaj ze Śródmieścia

Zdjęcia robione z ukrycia: opustoszałe ulice, unieruchomione tramwaje, zniszczone czołgi. Pożary i zgliszcza. Chwile odpoczynku i namiastka normalnego życia tylko na małych, zamkniętych podwórkach. Mieszkaniach zamienionych na kwatery, szpitale, zbrojownie. Podwórka kaplice i podwórka cmentarze.

Z kadrami wywalczonymi każdego dnia wracał do ciemni.

Zginął w 56 dniu powstania, starając się dotrzeć do sklepu fotograficznego, po brakujące materiały. Jego nazwiska nie znajdziemy na tablicach pomnika w Bayeux.

Eugeniusz Lokajski
Brok

***

Negatywy brata ocaliła Zofiia Lokajska-Domańska.

___________

Eugeniusz Lokajski „Brok”
(1908-1944) Urodził się w Warszawie. Lekkoatleta, olimpijczyk, wielokrotny mistrz Polski. Ukończył warszawski Instytut Wychowania Fizycznego. Później został wykładowcą tej szkoły.  Fotoamator. Brał udział w kampanii wrześniowej. W czasie okupacji oficjalnie pracował w laboratoriach fotograficznych. Był oficerem AK. Zajmował się dokumentacją niemieckich zbrodni i przebiegu Powstania. Zginął 25 września w Śródmieściu.
Publikacje: zdjęcia zamieszczano w powstańczych biuletynach, kilkakrotnie (np. po upadku PASTY) odbyły się pokazy filmowe.
W 2007 ukazał się album: „Brok” Eugeniusz Lokajski 1908-1944 Fotoreporter.

___________

Byli filmowcami i fotoreporterami Komendy Głównej AK lub Delegatury Rządu RP na Kraj. Ich jedyną bronią były obiektywy aparatów i kamer.  To nazwiska tylko niektórych…

Filmowcy:
Antoni Bohdziewicz „Wiktor”
Jerzy Gabryelski – reżyser
Jerzy Zarzycki „Pik”

Fotoreporterzy:
Eugeniusz Haneman
Sylwester Braun – „Kris”
Stanisław Bala – „Giza”